فیروزه، مؤنثِ کلمهٔ فیروز میباشد و با نامهای دیگری چون پیروزه، اخشائین، فیروزج، حجرالظفر، حجرالغلبه و حجرالجاه نیز نامیده شده است و منشأ این نامها از خواصی است که در استفاده از این سنگ مشاهده شده است.
فیروزه، فسفات آبدارِ مس و آلومینیوم است و مادهٔ رنگی موجود در آن از مس و آهن تشکیل شده است. هرچه مقدار مس درون فیروزه بیشتر باشد، رنگ آن آبیتر و هرچه مقدار آهن آن بیشتر باشد، رنگ آن سبزتر است.
بیشتر فیروزهها در شکاف سنگهایی یافت میشوند که منابع غنی از آلومینیوم هستند. فیروزه با رنگ آبی خوشرنگ (آبی آسمانی)، بهترین کیفیت را دارا بوده و بسیار کمیاب است؛ به هر اندازه که در آن سایهٔ سبز یا رگه دیده شود، فراوانی آن بیشتر و در نتیجه ارزش آن کمتر میشود.
تغییر رنگ در فیروزه در نتیجهٔ تابش نور آفتاب، تبخیر آب طبیعی موجود در آن، پاکی و کدورت هوا و برخورد چربی و مواد شیمیایی با آن صورت میگیرد که در نتیجه باعث کاهش ارزش مادی آن میشود.
به همین دلیل، بهتر است هنگام غذا خوردن، حمام کردن و شستن دستها با مواد شوینده، انگشتر فیروزه را از انگشت بیرون آورید.
توصیه میشود برای حفظ کیفیت، جلا و رنگ فیروزه، هرچند وقت یکبار آن را با یک پارچهٔ نرم، تمیز و مرطوب پاک کنید. جلا دادن سنگ فیروزه سبب پررنگتر شدن آن میشود.
فیروزه دارای خلل و فرج طبیعی است و در بسیاری از موارد، نگینهای تراشیدهشده آنقدر دارای خلل و فرج هستند که قابل استفاده نیستند؛ ازاینرو آنها را ترمیم میکنند یا به اصطلاح «واکس» میزنند که به آنها فیروزههای احیاشده گفته میشود.
برای این کار، فیروزهٔ طبیعی را طی فرایندی خاص در صمغ مصنوعی (واکس) فرو برده و منافذ آن را با این صمغ پر میکنند.
اگرچه فیروزههای احیاشده ارزش مادی بالایی ندارند، اما این کار سبب میشود استحکام و سختی فیروزه افزایش یافته و از کمرنگ شدن آن به مرور زمان جلوگیری شود. همچنین، به دلیل خلل و فرج فراوان در تودهٔ فیروزه، برای خوشرنگ کردن آن از نمکهای مس و آنیلین استفاده میکنند.
کانیهای زیادی وجود دارد که به سبب شباهت با فیروزه، آنها را به جای فیروزه عرضه میکنند که از این میان میتوان به کلسدونی، هولیت رنگشده، آمازونیت، کریزوکولا و لازولیت اشاره کرد.
یکی دیگر از این شبهفیروزهها، فیروزههای چینی است.
هرچند عمدهٔ نگینفروشان و کارشناسان خبرهٔ فیروزه، بر اثر تجربه و با نگاه به رنگ، جلا و رگههای پشت سنگ، منشأ و انواع فیروزه را از هم تشخیص میدهند، با این حال راههای مختلفی نیز برای افرادی که آگاهی و تجربهٔ کافی در تشخیص ندارند، وجود دارد.
منابع عمدهٔ فیروزه در کشورهای ایران، مصر، شیلی، آمریکا، ازبکستان، چین و استرالیا قرار دارد.
خواص و فواید سنگ فیروزه
نگاه به فیروزه، چشم را تقویت میکند. گذاشتن فیروزه بر روی چاکرای گلو، برای درمان گلودرد، تقویت تارهای صوتی و درمان بیماریهای ریوی و تنفسی مؤثر است.
فیروزه قلب را تقویت میکند و سعهٔ صدر میبخشد. این سنگ، افسردگیهای روحی و روانی و همچنین ناراحتیهای عصبی را کاهش داده و موجب آرامش میشود. استفاده از انگشتر یا گردنبندی از فیروزه، برای دور کردن انرژیهای منفی، بهویژه چشمزخم و آثار آن، بسیار مناسب است.
این سنگ، همانند عقیق، حرزی ارزشمند در برابر حوادث و بلاها به شمار میرود و برای آسان شدن کارها و رونق در کسبوکار بسیار مفید دانسته شده است.
همچنین گفته شده است که رنگ فیروزه هنگام بیماریِ صاحب آن تغییر میکند و زمانی که حال او بهتر شود، رنگ سنگ نیز به حالت اولیه بازمیگردد.
فواید انگشتر فیروزه
۱. شادابی روح؛
۲. تقویت چشم؛
۳. سعهٔ صدر (گشایش سینه)؛
۴. تقویت قلب؛
۵. تسهیل امور.
روایات مختص سنگ فیروزه نیشابور
مفضل میگوید:
بر امام صادق (ع) وارد شدم، در حالی که انگشتر فیروزهای در دست داشتم. امام صادق (ع) فرمودند:
»ای مفضل! برای فیروزه خواصی است:
۱. نگاه به آن سبب نشاط و شادابی روح میشود.
۲. نگاه به آن چشم را قوی میکند.
۳. به دست کردن آن، سعهٔ صدر بخشیده و تحمل انسان را در برابر مشکلات افزایش میدهد.
۴. قلب را تقویت کرده و به آن نیرو میبخشد.
۵. حاجت را برآورده ساخته و کارها را آسان میکند.«
دفع فقر
امام صادق (ع) میفرمایند:
»کسی که انگشتر فیروزه در دست کند، فقیر نمیشود و بیپول نمیماند.«
یاری و کمک در امور
امیرالمؤمنین علی (ع) چهار انگشتر در دست داشتند که یکی از آنها فیروزه بود و آن حضرت، آن را برای پیروزی در برابر مشکلات به دست میکردند.
سبب بالا رفتن دعا و تسریع در اجابت آن
پیامبر اکرم (ص) میفرمایند:
»همانا خداوند به من خطاب کرد: ای پیامبر! من شرم میکنم از اینکه بندهای انگشتر فیروزه در دست داشته باشد و دست خود را به دعا بلند کند و من دعای او را مستجاب نکنم و او را دست خالی بازگردانم.«
فیروزهنوشتها و خواص آن
الف) برای بچهدار شدن
شخصی نزد امام هادی (ع) از بچهدار نشدن خود شکایت کرد. حضرت با لبخندی فرمودند:
»انگشتری تهیه کن که نگین آن فیروزه باشد و بر روی آن بنویس:
﴿رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ﴾
راوی میگوید: چنین کردم و یک سال نگذشت که خداوند فرزند پسری به من عطا فرمود.«
ب) حفظ از شرّ حیوانات درنده و پیروزی در جنگ
امام هادی (ع) به یکی از یاران خود که قصد سفر داشت و برای خداحافظی نزد ایشان آمده بود، فرمودند:
»در سفر، انگشتر فیروزهای همراه خود داشته باش که بر روی آن نوشته شده باشد:
»لِلَّهِ الْمُلْكُ«
و بر پشت آن نوشته باشد:
»الْمُلْكُ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ«
سپس حضرت فرمودند:
»همراه داشتن چنین فیروزهای، تو را از طعمهٔ حیوانات درنده شدن حفظ میکند و در جنگها پیروزت میگرداند.«
ج) نوشته شدن ثواب و حسنه در نامهٔ اعمال
امیرالمؤمنین علی (ع) فرمودهاند:
»نگاه به انگشتر فیروزهای که بر روی آن نوشته شده باشد:
»اللَّهُ الْمَلِكُ«
ثواب و حسنهٔ فراوان دارد.«